Wat is zelfreflectie?

Zelfreflectie is terugkijken op iets wat je deed, dacht of voelde en je afvragen wat er speelde, zodat je jezelf iets beter begrijpt. Je neemt één echt moment, beschrijft het eerlijk en kijkt wat het je vertelt over hoe je reageert en wat je belangrijk vindt.

Je hebt het al gedaan als je op weg naar huis weleens dacht: ‘Ik snauwde tegen haar omdat ik honger had. Ze had geen ongelijk.’

Mensen noemen het ook wel persoonlijke reflectie of zelfonderzoek. Het woord ligt dicht bij introspectie: het onderzoeken van je eigen gedachten, gevoelens en reacties. Dit artikel gaat over één vorm daarvan: terugkijken op een bepaald moment en je afvragen wat je ervan kunt leren.

Een voorbeeld van zelfreflectie: één moment, drie manieren

Met een definitie alleen kom je niet ver, dus hier is een voorbeeld. Het is verzonnen. Op donderdag appt je zus of je zaterdag kunt helpen met verhuizen. Je antwoordt ‘kan niet, druk’ en voelt je er de hele avond rot over. Die avond kan op drie manieren verlopen.

Malen

Waarom antwoordde ik zo? Ze denkt vast dat het me niks kan schelen. Zij heeft mij twee keer helpen verhuizen. Dit doe ik nou altijd. Waarom antwoordde ik zo?

Oordelen

Ik ben egoïstisch. Een fatsoenlijk mens had ja gezegd.

Reflecteren

Sanne vroeg of ik zaterdag kon helpen met verhuizen. Binnen een minuut appte ik terug: ‘kan niet, druk’. Ik had het niet druk. Ik was moe, en ik ergerde me eraan dat ze het twee dagen van tevoren vroeg, net als in maart. Daarna voelde ik me schuldig, misschien een zes op tien. Ik wil haar wel helpen. Wat ik niet wil, is op het laatste moment gevraagd worden. Morgen bel ik haar, bied ik zaterdagochtend tot één uur aan en vraag ik of ze het de volgende keer een week van tevoren wil laten weten.

De eerste versie draait in een kringetje rond en eindigt bij de vraag waarmee ze begon. De tweede komt wel tot een antwoord, maar dat antwoord is een oordeel over een hele persoon, en met een oordeel kun je niets doen. De derde blijft bij wat er gebeurde. Ze haalt wat waar was (moe, geërgerd over de korte termijn) en het smoesje uit elkaar, en eindigt met één kleine stap.

Alleen de derde is zelfreflectie. Wil je meer van zulke voorbeelden, dan vind je hier acht voorbeelden van zelfreflectie die elk bij één vraag beginnen.

Zelfreflectie of piekeren: zo zie je het verschil

Piekeren is steeds opnieuw over hetzelfde nadenken zonder dat je verder komt. Van binnenuit kan het op reflecteren lijken, omdat je in beide gevallen over jezelf nadenkt. Met drie vragen kom je erachter welke van de twee je aan het doen bent:

  • Komt er iets nieuws bij? Weet je na tien minuten iets wat je aan het begin niet wist? Kom je steeds bij dezelfde zin uit, dan ben je aan het malen.
  • Beschrijf je of oordeel je? ‘Ik antwoordde binnen een minuut’ is een beschrijving. ‘Ik verpest altijd alles’ is een oordeel, en daar valt niets aan te controleren.
  • Houdt het op? Reflectie eindigt meestal met een volgende stap, of met een vraag die je voorlopig open kunt laten. Piekeren stopt pas als je uitgeput bent of als iets je afleidt.

Het maakt ook uit welke vragen je stelt. ‘Waarom ben ik zo?’ trekt je naar een oordeel toe. ‘Wat gebeurde er? Wat voelde ik? Wat wil ik de volgende keer?’ houdt je dicht bij wat er gebeurde.

Merk je dat je in kringetjes draait, stop dan en ga iets doen: de afwas, of een blokje om. Kom er morgen op terug met een pen en een tijdslimiet. Schrijven helpt hier, omdat je op papier ziet dat je dezelfde zin twee keer hebt opgeschreven.

Zelfreflectie oefenen in vijf minuten

Je hebt iets nodig om op te schrijven en een wekker. Een schrift, de achterkant van een envelop of een notitie-app is genoeg.

  1. Kies één moment van vandaag. Neem iets wat is blijven hangen: een gesprek waar je steeds naar terugkeert, of iets wat beter ging dan je had verwacht. Houd het bij dat ene moment en laat de rest van de dag weg.
  2. Schrijf in twee of drie zinnen op wat er gebeurde. Houd je aan wat iemand die naast je stond zou hebben gezien en gehoord.
  3. Schrijf op wat je voelde en wat je aannam. Gebruik een gewoon woord voor het gevoel. Zet erbij wat een vermoeden is: ‘ik denk dat hij geïrriteerd was’ is een andere zin dan ‘hij was geïrriteerd’.
  4. Sluit af met één regel. Schrijf één klein ding op dat je gaat doen, of één vraag die je open laat.

Stop als de wekker afgaat. De avond werkt goed omdat de dag nog vers is, maar elk moment waar je je aan kunt houden is prima. Drie of vier keer per week is genoeg om mee te beginnen.

Schrijf het op of zeg het hardop. Gedachten die je alleen denkt, blijven verschuiven, en een zin op papier blijft staan waar je hem hebt neergezet.

Goede dagen tellen ook mee. Een korte aantekening over iets wat goed ging, laat zien waar je meer van kunt doen:

Tussen de middag met Femke gewandeld in plaats van achter mijn bureau gegeten. Ik kwam vrolijker terug dan na elke andere pauze deze week. Woensdag vraag ik haar weer.

Houdt een lege bladzijde je tegen, dan geeft begeleid journalen je een vraag om mee te beginnen.

Waar helpt zelfreflectie bij?

De voordelen zijn praktisch en vrij bescheiden:

  • Je ziet wat zich herhaalt. Eén kortaf antwoord is een uitglijder. Hetzelfde kortaffe antwoord elke keer dat iemand je op het laatste moment iets vraagt, is een patroon, en dat valt je eerder op als je op een paar van die momenten terugkijkt.
  • Je betrapt aannames voordat je ernaar handelt. Als je ‘ze is boos op me’ opschrijft naast wat ze werkelijk zei, zie je vaak hoe weinig je nog weet.
  • Je ontdekt wat je wilt. In het voorbeeld hierboven wilde de schrijver helpen en ook eerder gevraagd worden. Allebei was waar, en geen van beide stond in het eerste antwoord.
  • Het volgende vergelijkbare moment loopt misschien net iets anders. De oude reactie voel je waarschijnlijk nog steeds, maar je herkent die mogelijk eerder.

Je bent er vrijdag niet ineens rustig van, en niemand kan je beloven dat je leven erdoor verandert. De gewoonte om eerlijk te kijken levert langzaam iets op.

De grenzen van zelfreflectie

Zelfreflectie heeft blinde vlekken, en het helpt om ze te kennen.

  • Je ziet alleen jouw kant. Jouw verslag van een gesprek is één verslag. Zijn er anderen bij betrokken, dan leer je vaak meer door het hun te vragen dan door nog een bladzijde te schrijven.
  • Je kunt je vergissen in je eigen redenen. De verklaring die waar aanvoelt, is niet altijd de juiste. Zie ‘ik snauwde omdat ik moe was’ als een vermoeden en ga het na als je weer eens moe bent.
  • Meer is niet beter. Urenlang jezelf onderzoeken kan een manier worden om een telefoontje dat je moet plegen uit te stellen. Vijf minuten en één volgende stap leveren meestal meer op.

Zelfreflectie is een manier om dingen op een rij te zetten. Het is geen therapie en het behandelt geen depressie, angst of trauma. Blijven je gedachten al weken rondmalen, heb je er last van bij het slapen of op je werk, of voel je je steeds slechter als je naar binnen kijkt, praat dan met je huisarts of een psycholoog. Denk je erover om jezelf iets aan te doen, bel dan nu een hulplijn of het alarmnummer 112.

Komt één sterke reactie steeds terug en wil je die beter bekijken, dan is een schaduwwerk-dagboek een methode die precies daarvoor bedoeld is.

Als je een app wilt gebruiken: Tellself

Voor alles hierboven is een schrift genoeg. Gebruik je liever je telefoon, dan is Tellself een dagboek-app voor korte dagelijkse aantekeningen, en deze onderdelen passen bij de methode:

  • Je kunt een aantekening inspreken of typen. Aan het eind van een lange dag gaat inspreken vaak sneller.
  • Bij elke aantekening krijg je inzichten die door AI zijn gemaakt, en na verloop van tijd bouwt de app thema’s en grafieken op voor gebieden zoals relaties, stress en productiviteit. Een reactie die zich herhaalt, valt zo sneller op dan in een stapel losse notities.
  • Je dagboek wordt op je eigen apparaat bewaard, tenzij je Cloud Backup aanzet. Om de inzichten te maken wordt een aantekening tijdelijk geüpload voor verwerking door AI en niet op de servers van Tellself bewaard.
  • Dagboekaantekeningen met AI-inzichten horen bij de gratis versie, en voor premiumrapporten heb je een abonnement nodig.

Zie de inzichten van de AI als iets om over na te denken. Ze kunnen ernaast zitten, en de conclusies trek je zelf. Tellself is geen vervanging voor professionele therapie.

Probeer Tellself gratis

Spreek of typ een paar zinnen over je dag. Tellself bewaart je notities en helpt je om na verloop van tijd patronen te zien.

Get it on Google PlayDownload on the App Store