Het korte antwoord
In een schaduwwerk-dagboek schrijf je over de reacties en eigenschappen waar je liever niet naar kijkt: jaloezie bij het goede nieuws van een vriendin, boosheid die groter uitviel dan het moment verdiende, datgene wat je in anderen bekritiseert en stilletjes zelf ook doet. Je schrijft om te begrijpen waar de reactie vandaan kwam.
Een gewoon dagboek legt vast wat er gebeurde. Een schaduwdagboek blijft bij één reactie en vraagt wat die over jou zegt. Je hebt er geen speciaal schrift voor nodig: elk notitieboek of elke notitie-app is goed. ‘Schaduwdagboek’, ‘shadow work journal’ en ‘schaduwwerk journalen’ zijn namen voor dezelfde manier van schrijven.
Zocht je een bepaald boek, dan bedoel je waarschijnlijk The Shadow Work Journal van Keila Shaheen, een werkboek met schrijfvragen. Deze pagina gaat over de manier van schrijven zelf, en daarmee kun je op een lege bladzijde beginnen.
Waar komt het idee van de ‘schaduw’ vandaan?
Het woord komt van de psychiater Carl Jung. Hij gebruikte ‘schaduw’ voor de delen van je persoonlijkheid die je uit het zicht hebt geduwd omdat ze niet pasten bij wie je hoorde te zijn. In de schaduw zitten niet alleen onprettige dingen. Boosheid en jaloezie komen er terecht, en dat kan ook gelden voor ambitie of een talent waarmee je als kind werd geplaagd.
Schrijven over je schaduw is een moderne zelfhulpversie van dat idee. Er bestaat geen vaste, algemeen erkende methode. Wat hier volgt is één eenvoudige manier om het te doen, opgebouwd rond alledaagse reacties.
Schaduwdagboek of gewoon dagboek: één avond, twee keer opgeschreven
Het verschil zie je het best in een voorbeeld. Beide teksten hieronder zijn verzonnen en beschrijven hetzelfde etentje op zaterdag.
Als gewone dagboektekst
Gegeten bij Lotte. Ze is teamleider geworden en we hebben op haar geproost. Het eten was heerlijk. Ik was moe en ben rond tien uur naar huis gegaan.
Als tekst in een schaduwdagboek
Lotte vertelde over haar promotie en mijn felicitatie kwam een halve seconde te laat. De rest van de avond bleef ik redenen opsommen waarom haar werk makkelijker is dan het mijne. Wat ik voelde was jaloezie. Daaronder zat iets wat meer op angst lijkt: zij heeft om die functie gevraagd, en ik heb op mijn werk nog nooit ergens om gevraagd. Ik wacht tot ik gekozen word. Besluiten dat haar werk makkelijk is kost me minder dan toegeven dat ik wil wat zij heeft en dat aan niemand heb verteld. Morgen schrijf ik op wat ik mijn leidinggevende zou vragen, ook als ik het nooit verstuur.
De tweede tekst blijft bij één moment en gebruikt het gewone woord voor het gevoel. Hij zoekt naar wat er onder de jaloezie zit en eindigt met één kleine stap. Let ook op wat ontbreekt: er staat geen oordeel in over wat voor vriendin de schrijver is.
Zo begin je vanavond: vier vragen
Kies één reactie van de afgelopen dagen die groter was dan de situatie vroeg. Klein is beter: een opmerking die bleef steken, een bericht dat je vijf keer hebt herlezen, iemand tegen wie je kortaf was. Beantwoord daarna vier vragen, elk in een paar zinnen.
- Wat gebeurde er? Alleen wat een camera zou hebben vastgelegd.
- Wat voelde ik, en hoe sterk? Gebruik het gewone woord: jaloezie, schaamte, minachting, angst.
- Waar doet dit me aan denken? Een eerder moment waarop je hetzelfde voelde, of een regel die je hebt geleerd over wat je mag zijn.
- Wat zou ik doen als ik toegaf dat dit van mij is? Eén kleine stap. Soms is die stap alleen dat je het eerlijk opschrijft.
Zet een wekker op tien tot vijftien minuten en stop als hij afgaat, ook midden in een gedachte. Eén of twee keer per week is genoeg. In de dagen ertussen merk je of dezelfde reactie opnieuw opduikt.
Voorbeeld: na het overleg waarin ik niets zei
- In het planningsoverleg presenteerde Bas het idee waarover ik hem dinsdag had verteld. Ik zei niets.
- Boosheid, ongeveer een zeven op tien. Daarna schaamte omdat ik boos was.
- Thuis heette het opscheppen als je zei: ‘dat was van mij’.
- De volgende keer zeg ik: ‘Daar wil ik iets aan toevoegen, we hadden het er dinsdag over.’ Het is gewoon waar.
Voorbeeld: de collega die ‘zich zo nodig moet laten zien’
- Iris zette de opname van haar lezing op het congres in het teamkanaal. Ik rolde met mijn ogen en reageerde niet.
- Ergernis, misschien een vijf op tien.
- Vorig jaar werd ik gevraagd om een lezing te geven en zei ik dat ik het te druk had. Ik had tijd. Ik durfde niet.
- Vragen of de plek in het voorjaar nog vrij is.
Het tweede voorbeeld laat iets zien wat beginners vaak missen. Wat je bij een ander wegwuift, is soms iets wat je zelf wilt en jezelf nog niet hebt laten proberen.
Schrijfvragen voor schaduwwerk voor beginners
Begin bij alledaagse reacties en bewaar je kindertijd en je zwaarste herinneringen voor later of voor de spreekkamer van een therapeut. Neem één vraag per keer.
- Wie ergerde me deze week, en wat deed die persoon precies?
- Welk compliment heb ik de laatste tijd weggewuifd?
- Waar zei ik ja tegen terwijl ik er achteraf van baalde?
- Over wiens succes vond ik het moeilijk om te horen?
- Wat bekritiseer ik snel in anderen terwijl ik het zelf ook doe?
- Wat hoop ik dat niemand op mijn werk over mij te weten komt?
- Wanneer heb ik voor het laatst sorry gezegd zonder het te menen?
- Wat wilde ik deze week en heb ik niet gevraagd?
- Welk gevoel heb ik deze week verborgen, en hoe reageerde ik in plaats daarvan?
- Wat bewonder ik in iemand anders en heb ik afgedaan als ‘niets voor mij’?
Eén vraag die je eerlijk beantwoordt, vertelt je meer dan tien die je snel afwerkt. Wil je meer keuze, kijk dan bij begeleid journalen of lees acht voorbeelden van zelfreflectie die elk één situatie koppelen aan één nuttige vraag.
Wat levert schrijven in een schaduwwerk-dagboek op?
Wat je er redelijkerwijs van mag hopen is bescheiden en praktisch: een bekende reactie iets eerder herkennen, kunnen benoemen wat je voelde, minder snel besluiten dat de ander het hele probleem is. Omdat er een datum bij je teksten staat, kun je ook nagaan of dezelfde reactie terugkomt in hetzelfde soort situatie.
Wees voorzichtig met grotere beloften. Schaduwwerk is niet wetenschappelijk onderbouwd: volgens het overzicht van WebMD over schaduwwerk (in het Engels) hebben onderzoekers het te weinig bestudeerd om te weten of het werkt. Het schrijven kan je tijd nog steeds waard zijn, maar niemand kan je eerlijk beloven dat je ervan geneest.
Een schaduwdagboek is een manier om op papier eerlijker na te denken. Het is geen therapie en het behandelt geen angst, depressie of trauma.
Wanneer stop je, en wanneer zoek je hulp?
Stop met schrijven als je in paniek raakt of juist niets meer voelt, of als er een herinnering bovenkomt die te groot voelt om alleen te dragen. Doe het dagboek dicht en ga iets gewoons doen, zoals afwassen of een stuk wandelen. Drie andere signalen vertellen je dat je het anders moet aanpakken:
- Elke tekst eindigt in een oordeel. ‘Ik ben een vreselijk mens’ is zelfkritiek en leert je niets nieuws. Ga terug naar de eerste vraag en beschrijf alleen wat er gebeurde.
- Je draait dagenlang om dezelfde gebeurtenis heen. Als er niets nieuws bij komt, ben je aan het piekeren (hier lees je hoe je piekeren van zelfreflectie onderscheidt). Laat het onderwerp een week rusten.
- Je gebruikt ‘het is mijn schaduw’ om goed te praten wat iemand jou heeft aangedaan. Soms is boosheid een terechte reactie op slecht behandeld worden.
Heb je een trauma meegemaakt of leef je met een depressie of angstklachten, doe dit soort schrijven dan samen met een psycholoog of een andere professionele hulpverlener en niet in je eentje. Denk je erover om jezelf iets aan te doen, bel dan nu een hulplijn of het alarmnummer 112.
Nog iets praktisch: je schrijft alleen eerlijk als je zeker weet dat niemand anders het leest. Bewaar een papieren dagboek op een plek die van jou alleen is, of gebruik een app die je kunt vergrendelen.
Als je een app wilt gebruiken: Tellself
Tellself is een algemene dagboek-app, en voor alles hierboven is een papieren schrift genoeg. Gebruik je liever een app, dan zijn dit de onderdelen van Tellself die bij deze manier van schrijven passen:
- Je kunt een dagboekaantekening inspreken in plaats van typen. Sommige dingen zeg je makkelijker hardop dan dat je ze opschrijft.
- Bij elke aantekening krijg je inzichten die door AI zijn gemaakt, en na verloop van tijd bouwt de app thema’s en grafieken op voor gebieden zoals relaties en stress. Een reactie die steeds terugkomt valt zo sneller op.
- Je dagboek wordt op je eigen apparaat bewaard, tenzij je Cloud Backup aanzet. Om de inzichten te maken wordt een aantekening tijdelijk geüpload voor verwerking door AI en niet op de servers van Tellself bewaard.
- Je kunt de app vergrendelen met een wachtwoord, Face ID of Touch ID. Dagboekaantekeningen met AI-inzichten horen bij de gratis versie, en voor premium rapporten heb je een abonnement nodig.
Zie de inzichten van de AI als iets om over na te denken. Ze kunnen ernaast zitten, en de conclusies trek je zelf. Tellself is geen vervanging voor professionele therapie.